132

צו אים וואָלט ער דאָס ניט געוואָלט ליידן.

וואָס אויף דערויף (די שלילה, "דעלך סני לחברך לא תעביד") דאַרף מען האָבן אַ ספּעציעלן אָנזאָג (ס'איז אויף דעם ניט גענוג דער אָנזאָג אויף חיוב, "עשה טוב" — "ואהבת לרעך כמוך"), און אויף דעם קומט די אַנדערע אָפּלערנונג פון ל"ג בעומר (אין צוגאָב צו די ערשטע אָפּלערנונגען וואָס רעדן וועגן "עשה טוב"):

ס'איז בטבע פון אַ מענטשן, אַז נאָך דעם ווי ער האָט מקיים געווען מיט אַ צווייטן "עשה טוב", ער האָט אים געטאָן אַ טובה, אַ גוטע זאַך, צדקה, אַרויסגעהאָלפן אָדער ענלעכעס — טראַכט ער באַ זיך: וויבאַלד אַז ער האָט אים געטאָן אַ טובה, גיט עס אים אַ רעכט אויף ניט אַזויפיל רעכענען זיך מיטן צווייטן, און ניט זיין אַזוי אויסגעהיט אויף ניט אָנרירן זיין כבוד, וויבאַלד אַז ער האָט אים שוין געטאָן אַ טובה, און ווער רעדט נאָך אַז ער האָט אים געטאָן די טובה איין מאָל און צוויי מאָל און מערערע מאָל!

קומט די אָפּלערנונג פון ל"ג בעומר און לערנט יעדערן פון אונז, יעדערן פון אייך און יעדערן פון דעם אידישן פאָלק אין דער גאַנצער וועלט — אַז אַפילו אַז דער אויבערשטער האָט מזכה געווען און געגעבן אַ מעגלעכקייט אַן אינגעלע צו אַרויסהעלפן אַ צווייטן אינגעלע, אַ מיידעלע — אַ צווייטע מיידעלע, ובשמחה ובטוב לבב און אין דער גרעסטער מאָס (כנ"ל) — איז צוזאַמען דערמיט דאַרף אָבער ער (אָדער זי) זיין גאָר שטאַרק אָפּגעהיט און אויסגעהיט ניט נאָר ניט אָנרירן אַ צווייטן קינד, אַ צווייטן אידן אָדער אַ צווייטן מענטשן בכלל, נאָר נאָכמער — נוהג כבוד זיין מיט אים, אים אָפּגעבן כבוד.

יעדער קינד (און בכלל יעדער איד) דאַרף וויסן אַז מ'דאַרף זיך איינהאַלטן ניט צונעמען אַ זאַך ביי אַ צווייטן, ווייל ער האָט דאָס געוואָלט פאַר זיך — וויבאַלד אַז ס'איז אַ געשמאַקע זאַך. און אַפילו ניט משיג גבול זיין אַ צווייטן, ווי לדוגמא: בשעת ער וויל קויפן אַ "טאָי" (אַ צאַצקע) אָדער אַ צוקערקע, און אַ צווייטער איז געווען דער ערשטער וואָס וויל דאָס קויפן — דאַרף ער זיין אויסגעהיט אויף ניט משיג גבול זיין און זאָגן דעם פאַרקויפער, אַז איך וועל דיר געבן מער מיט אַ "פּעני" במילא גיב דאָס מיר אָפּ. און ענלעכעס³¹.

וואָס דאָס איז אַן ענין "דעלך סני": ווען איינער וואָלט דאָס מיט אים געטאָן, וואָלט ער דאָס ניט געוואָלט ליידן. דאָס איז אויך דער ענין פון משיג גבול, אַריינגיין אין אַ שטח (אַן אָרט), אַ זאַך, וואָס אַ צווייטער האָט עס געטאָן דער ערשטער.

אַזוי אויך ניט אָנרירן יענעמ'ס כבוד, און נאָכמער (כנ"ל) — ניט נאָר ניט אָנרירן יענעמ'ס כבוד, נאָר יענעם געבן — אָפּגעבן כבוד.

יא. וואָס דאָס (זיין אויסגעהיט אין דעם כבוד פון אַ צווייטן) ווערט לייכטער און פאַרשטאַנדיקער (ווי אַזוי מאָנט מען עס באַ יעדערן, אַפילו באַ גאָר קליינע קינדער) — בשעת מ'באַטראַכט זיך אַז דער צווייטער מענטש איז אויך אַ